Câu hỏi "thế giới đang nới hay đang siết về quốc tịch" không có một câu trả lời — và đó không phải vì thiếu dữ liệu mà vì câu hỏi đặt sai. Luật quốc tịch gồm vài phần khác nhau, và chúng đang đi theo những hướng khác nhau cùng lúc.
Phần đang nới rõ rệt
Ba phần, và cả ba đều nới ở nhiều khu vực cùng lúc.
Thái độ với đa quốc tịch. Đây là xu hướng rõ nhất và nhất quán nhất trong vài thập niên qua. Nhiều nước từng ở mức chặt nhất nay đã chuyển sang chấp nhận, và rất ít trường hợp đi theo chiều ngược lại.
Bình đẳng trong việc truyền quốc tịch. Giữa cha và mẹ, và giữa con trong và ngoài giá thú. Đây cũng là một hướng gần như một chiều.
Quan hệ với cộng đồng ở nước ngoài. Các cơ chế cho người gốc, việc khôi phục quốc tịch đã mất, và các tư cách trung gian — chúng xuất hiện ở mọi khu vực trong bản đồ này.
Điểm chung của ba phần: chúng nới mà không mở rộng nhóm người mới. Chúng giải quyết quan hệ với những người vốn đã có liên hệ với nước đó.
Phần đang siết ở nhiều nơi
Hai phần, và chúng đi ngược ba phần trên.
Điều kiện nhập tịch cho người từ nơi khác tới. Yêu cầu về ngôn ngữ, về hiểu biết xã hội, về thu nhập và về thời gian cư trú đã được bổ sung hoặc nâng lên ở nhiều nước trong vài thập niên qua.
Tính tự động của nguyên lý nơi sinh. Vài hệ thống đã chuyển từ không điều kiện sang có điều kiện, như chuyên mục châu Đại Dương đã mô tả.
Điểm chung: chúng siết ở cửa vào dành cho người chưa có liên hệ.
Mô thức tổng quát
Khi ghép hai nhóm trên lại, một mô thức hiện ra.
Nới với người đã có liên hệ, siết với người chưa có. Đây là mô tả chính xác nhất về hướng chung của thế giới trong vài thập niên qua.
Hai chiều này không mâu thuẫn — chúng phục vụ cùng một quan niệm: quốc tịch nên phản ánh một mối quan hệ thật, và mối quan hệ đó có thể đến từ dòng dõi, từ nơi sinh ra và lớn lên, hoặc từ nhiều năm sống và đóng góp.
Và mô thức này giải thích các trường hợp có vẻ trái ngược. Một nước vừa mở rộng quyền cho người gốc ở nước ngoài vừa nâng điều kiện nhập tịch trong nước không hề thiếu nhất quán — nó đang áp dụng cùng một nguyên tắc cho hai nhóm khác nhau.
Vì sao câu hỏi chung hay được đặt sai
Ba nguồn của sự nhầm lẫn.
Thông tin về nới và về siết đến từ hai nguồn khác nhau. Tin về siết thường xuất hiện trong bối cảnh tranh luận chính trị và được đưa rộng; tin về nới thường là các sửa đổi kỹ thuật ít được chú ý. Người theo dõi tin tức vì thế thấy nhiều tin siết hơn tin nới.
Kinh nghiệm cá nhân bị khái quát hoá. Một người gặp điều kiện nhập tịch khó hơn so với người quen mười năm trước sẽ kết luận rằng thế giới đang siết — trong khi cùng lúc đó, nước gốc của họ có thể vừa nới quy định về đa quốc tịch.
Và các khu vực đi theo nhịp khác nhau. Một xu hướng đã hoàn tất ở khu vực này có thể mới bắt đầu ở khu vực kia, nên bức tranh toàn cầu tại một thời điểm luôn trông lẫn lộn.
Ba ngoại lệ của mô thức
Để bức tranh đầy đủ.
Các chương trình quốc tịch theo đầu tư đi ngược mô thức — chúng cấp quốc tịch cho người không có liên hệ nào. Đây là lý do chúng gây tranh luận nhiều tới vậy, và cũng là lý do chúng chịu áp lực lớn hơn mọi nhóm chính sách khác.
Các cơ chế chống tình trạng không quốc tịch cũng nằm ngoài mô thức — chúng dựa trên nhu cầu bảo vệ chứ không dựa trên mối quan hệ.
Và các sắp xếp hiệp ước, vốn cấp quyền chứ không cấp quốc tịch, nên chúng đi theo một logic khác hẳn.
Ba ngoại lệ này chiếm phần nhỏ về số lượng nhưng chúng là nơi tranh luận chính sách diễn ra sôi nổi nhất — vì chúng là chỗ mô thức chung không áp dụng được.
Câu hỏi thường gặp
Thế giới đang nới hay siết về quốc tịch?
Cả hai cùng lúc, ở các phần khác nhau. Đang nới về đa quốc tịch, về bình đẳng trong truyền quốc tịch và về quan hệ với cộng đồng ở nước ngoài; đang siết về điều kiện nhập tịch và về tính tự động của nguyên lý nơi sinh.
Mô thức chung là gì?
Nới với người đã có liên hệ, siết với người chưa có. Hai chiều này không mâu thuẫn vì chúng phục vụ cùng một quan niệm: quốc tịch nên phản ánh một mối quan hệ thật.
Xu hướng nào nhất quán nhất?
Thái độ với đa quốc tịch — nhiều nước từng ở mức chặt nhất nay đã chuyển sang chấp nhận, và rất ít trường hợp đi theo chiều ngược lại.
Có ngoại lệ nào của mô thức không?
Ba: các chương trình quốc tịch theo đầu tư cấp quốc tịch cho người không có liên hệ nào; các cơ chế chống tình trạng không quốc tịch dựa trên nhu cầu bảo vệ; và các sắp xếp hiệp ước cấp quyền chứ không cấp quốc tịch.
