Ở một số nước trên thế giới, phần lớn dân cư không phải công dân của nước đó. Điều đáng chú ý không phải bản thân tỷ lệ mà là tính ổn định của nó: đây không phải một giai đoạn chuyển tiếp mà là một cấu trúc đã kéo dài nhiều thập niên và được thiết kế để kéo dài.
Cơ chế vận hành
Bốn thành phần tạo nên mô hình.
Tư cách cư trú gắn với việc làm. Người lao động nước ngoài có tư cách cư trú gắn với một hợp đồng hoặc một người sử dụng lao động; khi quan hệ đó chấm dứt, tư cách cư trú cũng chấm dứt.
Không có đường tích luỹ dẫn tới tư cách dài hạn ở nhiều hệ thống trong nhóm này — thời gian ở lâu không tự chuyển thành quyền ở lại.
Nguyên lý huyết thống chặt nên con sinh ra tại chỗ cũng mang tư cách của cha mẹ, không mang quốc tịch nước sở tại.
Và nhập tịch ở quy mô rất nhỏ, thường giới hạn ở các trường hợp đặc biệt.
Bốn thành phần này cùng nhau tạo ra một hệ thống trong đó tư cách người nước ngoài có thể truyền từ đời này sang đời khác.
Logic của mô hình
Ba lập luận được nêu ra khi mô hình này được bàn tới.
Quy mô dân số bản địa nhỏ so với nhu cầu lao động. Ở một số nước, việc mở đường nhập tịch cho lao động nước ngoài sẽ làm thay đổi cơ bản cấu trúc dân số trong một thế hệ — và đó là một quyết định mà không xã hội nào đưa ra nhẹ nhàng.
Quốc tịch gắn với quyền lợi vật chất đáng kể ở một số nước trong nhóm, nên việc mở rộng nhóm công dân có hệ quả tài khoá trực tiếp.
Và quan niệm về cộng đồng dựa trên dòng dõi, vốn có trước nhà nước hiện đại như bài trước đã nói.
Ba lập luận này giải thích tính ổn định của mô hình. Chúng không trả lời các câu hỏi mà mô hình đặt ra — và các câu hỏi đó ngày càng được nêu nhiều hơn, cả trong lẫn ngoài khu vực.
Các câu hỏi dài hạn
Bốn câu hỏi mà mô hình này tạo ra, nêu ở tầng chính sách.
Thế hệ sinh ra và lớn lên tại chỗ. Những người nói ngôn ngữ bản địa như tiếng mẹ đẻ, học ở đó, làm việc ở đó, nhưng mang tư cách của một nước họ có thể chưa từng tới. Đây là câu hỏi mà mọi hệ thống theo huyết thống chặt đều gặp, và ở đây nó ở quy mô lớn nhất.
Tính tổn thương của tư cách gắn với việc làm. Mất việc đồng nghĩa với mất quyền cư trú, và điều đó ảnh hưởng tới vị thế thương lượng của người lao động.
Sự phụ thuộc lâu dài vào lao động nước ngoài mà không có cơ chế hội nhập.
Và câu hỏi về người không thể trở về. Người sinh ra ở đó, không có quốc tịch nơi đó, và cũng có thể đã mất liên hệ pháp lý với nước gốc của cha mẹ.
Những chuyển động gần đây
Ba hướng đã xuất hiện, dù ở quy mô còn nhỏ so với vấn đề.
Các tư cách cư trú dài hạn không gắn với một người sử dụng lao động cụ thể. Đây là chuyển động đáng chú ý nhất — nó tách quyền cư trú khỏi quan hệ lao động mà không chạm tới luật quốc tịch.
Các diện nhập tịch cho nhóm hẹp — người có đóng góp đặc biệt, người có kỹ năng được coi là thiết yếu.
Và cải thiện trong khung pháp lý về lao động, giảm bớt sự phụ thuộc của người lao động vào người sử dụng lao động.
Điểm chung: thay đổi diễn ra ở tầng cư trú và lao động, không ở tầng quốc tịch — đúng theo mô thức mà chuyên mục châu Á đã mô tả, và nó cho thấy luật quốc tịch là tầng cứng nhất ở mọi khu vực.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ở một số nước phần lớn dân cư không phải công dân?
Bốn thành phần cùng tạo ra: tư cách cư trú gắn với việc làm, không có đường tích luỹ dẫn tới tư cách dài hạn, nguyên lý huyết thống chặt nên con sinh tại chỗ mang tư cách của cha mẹ, và nhập tịch ở quy mô rất nhỏ.
Lập luận cho mô hình này là gì?
Quy mô dân số bản địa nhỏ so với nhu cầu lao động nên mở đường nhập tịch sẽ thay đổi cơ bản cấu trúc dân số; quốc tịch gắn với quyền lợi vật chất đáng kể nên có hệ quả tài khoá; và quan niệm về cộng đồng dựa trên dòng dõi.
Mô hình này đặt ra câu hỏi gì?
Về thế hệ sinh ra và lớn lên tại chỗ nhưng mang tư cách nước ngoài; về tính tổn thương của tư cách gắn với việc làm; về sự phụ thuộc lâu dài vào lao động nước ngoài không có cơ chế hội nhập; và về người không thể trở về đâu.
Có chuyển động nào gần đây không?
Có ba hướng: các tư cách cư trú dài hạn không gắn với một người sử dụng lao động, các diện nhập tịch cho nhóm hẹp, và cải thiện khung pháp lý về lao động. Thay đổi diễn ra ở tầng cư trú chứ không ở tầng quốc tịch.
