Các sắp xếp giữa các nước về đi lại và cư trú trải trên một thang rất rộng. Biết một sắp xếp nằm ở mức nào trên thang này quan trọng hơn nhiều so với biết tên của nó — vì tên gọi thường gợi ra nhiều hơn nội dung thật.
Mức một: miễn thị thực ngắn hạn
Mức phổ biến nhất và nhẹ nhất.
Công dân hai nước vào lãnh thổ của nhau không cần xin thị thực trước, cho các mục đích ngắn hạn.
Không tạo ra quyền làm việc, quyền học tập dài hạn, hay quyền cư trú.
Và nó là loại thoả thuận dễ ký và cũng dễ ngừng nhất — thường có thể bị đình chỉ đơn phương, và điều đó đã xảy ra nhiều lần trong lịch sử.
Mức hai: quyền vào và ở lâu hơn
Bước tiến đáng kể so với mức một.
Thời hạn được ở dài hơn, hoặc không giới hạn cho một số mục đích.
Vẫn không có quyền làm việc ở phần lớn các sắp xếp ở mức này.
Thường kèm điều kiện về nguồn sống — người đó phải tự lo được và không trở thành gánh nặng cho hệ thống của nước sở tại.
Mức ba: quyền làm việc
Bước ngoặt thật sự, và là chỗ nhiều sắp xếp dừng lại.
Công dân nước thành viên được làm việc mà không cần giấy phép lao động riêng.
Nhưng thường vẫn phải đăng ký, và thường vẫn có ngành nghề bị loại trừ hoặc có yêu cầu riêng.
Và việc công nhận bằng cấp là một vấn đề tách biệt, không tự động đi kèm — điều này làm quyền làm việc trên giấy hẹp hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó, nhất là với các ngành có điều kiện.
Mức bốn: quyền cư trú và tiếp cận dịch vụ
Mức mà ít sắp xếp trên thế giới đạt tới.
Quyền cư trú dài hạn với các điều kiện tương đối nhẹ, và sau một thời gian có thể là quyền cư trú không điều kiện.
Tiếp cận một phần hoặc toàn bộ các dịch vụ công — y tế, giáo dục, an sinh — ở mức ngang hoặc gần ngang với công dân nước sở tại.
Và thường kèm quyền cho người thân đi cùng.
Mức này đòi hỏi các nước thành viên có hệ thống phúc lợi và mức phát triển không quá chênh lệch — nếu không, chi phí sẽ rơi không đều và sắp xếp khó bền.
Mức năm: thị trường lao động chung và các quyền chính trị hạn chế
Mức cao nhất đã tồn tại trong thực tế.
Thị trường lao động thật sự chung, với cơ chế công nhận bằng cấp và chứng chỉ giữa các nước.
Và ở một số nơi, quyền tham gia bầu cử địa phương cho công dân các nước thành viên đang cư trú.
Đây là chỗ mà ranh giới giữa quyền của công dân và quyền của người nước ngoài mờ nhất — và nó cho thấy quốc tịch không phải là công tắc bật tắt mà là một tập hợp quyền có thể được phân bổ theo nhiều cách.
Điều gì quyết định một sắp xếp lên được mức nào
Bốn yếu tố, và chúng giải thích vì sao các khối ở các khu vực khác nhau dừng ở các mức khác nhau.
Chênh lệch mức sống giữa các thành viên. Chênh lệch càng lớn thì dòng di chuyển càng một chiều, và nước nhận càng khó chấp nhận mức cao.
Sự tương thích của hệ thống phúc lợi. Ở mức bốn trở lên, câu hỏi ai trả cho dịch vụ của ai trở thành trung tâm.
Mức độ tin cậy về quản lý biên giới. Mở biên giới nội khối đòi các thành viên tin vào khả năng kiểm soát biên giới ngoài của nhau — đây là điều kiện kỹ thuật nhưng có tính quyết định.
Và ý chí chính trị bền qua các nhiệm kỳ. Các mức cao đòi cam kết dài hơn một chu kỳ bầu cử, nên chúng chỉ đạt được ở những nơi có đồng thuận rộng.
Cách dùng thang này
Ba lưu ý.
Hỏi mức, không hỏi tên. Khi gặp bất kỳ sắp xếp nào, câu hỏi hữu ích là nó cho quyền gì cụ thể, không phải nó được gọi là gì.
Mức có thể khác nhau giữa các cặp nước trong cùng một khối. Một khối có thể có mức cao giữa một số thành viên và mức thấp hơn với các thành viên mới hoặc trong giai đoạn chuyển tiếp.
Và mức có thể đi xuống. Thang này không phải một chiều — bài sau của chuyên mục nói về điều xảy ra khi một sắp xếp bị thu hẹp.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy mức hội nhập về đi lại và cư trú?
Năm: miễn thị thực ngắn hạn; quyền vào và ở lâu hơn; quyền làm việc; quyền cư trú kèm tiếp cận dịch vụ; và thị trường lao động chung kèm một số quyền chính trị địa phương.
Quyền làm việc có nghĩa là làm được mọi nghề không?
Không. Thường vẫn phải đăng ký, vẫn có ngành nghề bị loại trừ, và việc công nhận bằng cấp là vấn đề tách biệt không tự động đi kèm — điều này làm quyền làm việc hẹp hơn nhiều so với vẻ ngoài.
Vì sao ít sắp xếp đạt tới mức cao?
Vì mức cao đòi các nước thành viên có hệ thống phúc lợi và mức phát triển không quá chênh lệch — nếu không, chi phí rơi không đều và sắp xếp khó bền.
Nên hỏi gì khi gặp một sắp xếp mới?
Hỏi nó cho quyền gì cụ thể chứ không hỏi nó tên gì. Và nhớ rằng mức có thể khác nhau giữa các cặp nước trong cùng một khối, và có thể đi xuống chứ không chỉ đi lên.
